İş Sözleşmelerinden Kaynaklanan Uyuşmazlıklarda: Dava Şartı Arabulucuk
Hukuk sistemimize 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) ile dâhil olan arabuluculuk, aslında tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan uyuşmazlıkların ihtiyarî (isteğe bağlı) çözümü için tasarlanmıştır.
Ancak bu durum, 25/10/2017 tarihinde yürürlüğe giren 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu (İMK) ile değişmiştir. İMK m.3’e göre; “kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, arabulucuya başvurulmuş olması dava şartı” haline getirilmiştir. Bu hüküm, 01.01.2018 tarihinden itibaren uygulanmaktadır.
Bu zorunluluk, tarafların uyuşmazlıklarını arabuluculuk yöntemiyle çözüme kavuşturmalarını zorunlu tutmaz; yalnızca mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurmalarını zorunlu kılar.
1. Dava Şartı Arabuluculuk Kapsamındaki Uyuşmazlıklar
Dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunlu olan temel iş uyuşmazlıkları şunlardır:
- Tazminat Talepleri: Kıdem Tazminatı, İhbar Tazminatı, Kötü Niyet Tazminatı, Sendikal Tazminat.
- İşçilik Alacakları: Ödenmemiş Ücret, Fazla Mesai Ücreti, Hafta Tatili Ücreti, Yıllık İzin Ücreti gibi yasal alacaklar.
- Özel Statüdeki İşçiler: 5953 sayılı Kanunda düzenlenen gazeteci ile 854 sayılı Kanunda düzenlenen gemi adamı da bu madde kapsamında işçi sayılır ve bu alacaklar için arabuluculuk zorunludur.
- İşe İade Talepleri: İş sözleşmesi feshedilen işçinin, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle yapacağı başvurular.
2. Zorunluluğa Tabi Olmayan (İhtiyarî) ve Elverişsiz Uyuşmazlıklar
Bazı iş hukuku konuları arabuluculuğa elverişli olsa da zorunlu değildir; bazıları ise hiç elverişli değildir:
- İhtiyarî (İsteğe Bağlı) Alanlar: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabulucuya başvuru zorunlu tutulmamıştır.
- Elverişli Olmayan Alanlar: Hizmet tespiti, yaşlılık aylığının tespiti gibi sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklar arabuluculuk kapsamı dışındadır.
3. Süreç ve Hukuki Prosedürler
Dava şartı arabuluculuk süreci, kanunda belirtilen sıkı usul kurallarına tabidir:
- Süreler: Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde faaliyeti sonuçlandırır. Bu süre, zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla bir hafta uzatılabilir.
- Dava Şartı İhlali: Arabulucuya başvurulmadan dava açılması hâlinde hâkim, davanın usulden reddine karar verir (İMK m.3/2).
- Son Tutanak Zorunluluğu: Davacı, anlaşmaya varılamaması hâlinde düzenlenen Son Tutanağın aslını veya onaylı bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Bu zorunluluğa uyulmaması halinde mahkeme, eksikliğin bir haftalık kesin süre içinde tamamlanmasını ihtar eder; aksi takdirde dava usulden reddedilir.
4. Arabuluculuk Görüşmelerine Katılmamanın Yaptırımı
İşçilik Arabuluculuğu’nda tarafların sürece katılımını teşvik etmek amacıyla ağır yaptırımlar düzenlenmiştir:
- Taraflardan birinin geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaması sebebiyle faaliyetin sona ermesi durumunda, toplantıya katılmayan taraf:
- Davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur.
- Bu taraf lehine, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir.
5. İşe İade Taleplerinde Özel Durumlar
İşe iade talepli uyuşmazlıklarda hem başvuru süresi hem de anlaşma içeriği özel olarak düzenlenmiştir:
- Başvuru Süresi: İşçi, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır.
- Anlaşmanın İçeriği: İşe başlatma konusunda anlaşma sağlanması halinde, anlaşma metninde mutlaka; işe başlatma tarihi, çalıştırılmayan sürelere ilişkin ücret ve hakların parasal miktarı ve işçinin işe başlatılmaması durumunda ödenecek tazminatın parasal miktarı (en az 4 aylık ücreti tutarı) belirlenmelidir. Bu unsurların eksik olması, anlaşmanın sağlanamamış sayılmasına yol açar.
- Asıl İşveren-Alt İşveren: Bu ilişkilerde, anlaşmanın gerçekleşebilmesi için işverenlerin arabuluculuk görüşmelerine birlikte katılmaları ve iradelerinin birbirine uygun olması aranır.
İşçilik Arabuluculuğu süreçlerinde, ağır yaptırımlar ve kısa süreler nedeniyle, uzman bir avukatla temsil edilmek, hak kaybını önlemenin ve müzakerelerde üstünlük sağlamanın en kesin yoludur.
Av. Arb. Zekeriya YILMAZ