A’DAN Z’ YE FAZLA ÇALIŞMA (FAZLA MESAİ)

1. GİRİŞ

Fazla çalışma ya da fazla mesai, bir işçinin normal çalışma saatlerinin üstünde sürelerle çalışmasıdır. Fazla çalışma yapan işçiye, fazladan çalıştığı sürenin karşılığı, fazla çalışma/mesai ücretinin ödenmesi gerekir. Aksi halde bu durum işçi için haklı nedenle iş akdini fesih sebebidir. Bu yazıda, fazla mesainin tüm yönleri ana hatlarıyla ele alınmıştır.

2. ÇALIŞMA SÜRELERİ

2.1. Normal Çalışma Süresi Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi, haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit şekilde bölünerek uygulanır.

Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi; günde en çok 7,5 ve haftada en çok 37,5 saattir.

2.2. Ara Dinlenme Süresi, Çalışma Süresinden midir?

Çalışma esnasında, yemek arası, çay molası, dinlenme arası gibi çalışılmayan mola süreleri bulunmaktadır. Ara dinlenme süresi olarak adlandırılan bu süreler, çalışma süresinden sayılmaz ve haftalık çalışma süresine dâhil edilmez.

İş Kanunu gereği;

• 4 saat ve altındaki çalışma sürelerinde > 15 dakika
• 4 saatten fazla 7,5 saat ve altındaki çalışma sürelerinde > 30 dakika
• 7,5 saatten fazla çalışma sürelerinde > 60 dakika

işçilere, ara dinlenme süresi verilmelidir.

2.3. Denkleştirme Süresi Nedir?

İK. madde 63’te düzenlenen “denkleştirme”; kanunda belirlenen süreler içinde, bazı haftalarda yasal haftalık çalışma süresi olan 45 saatin üzerinde, diğer haftalarda ise altında çalıştırılarak ortalama sürenin korunmasıdır. Amaç, işin niteliğine göre çalışma sürelerinin esnek şekilde düzenlenmesidir. Denkleştirme süresi zarfında, bazı haftalar çalışma sürelerinin haftalık sınırları aşmasına rağmen, ortalama olarak yasal sınırları aşmaması halinde, fazla çalışma yapılmış sayılmaz.

2.4. Denkleştirme Uygulama Koşulları Nelerdir?

• Yazılı Anlaşma: Denkleştirme uygulaması için işveren ile işçi arasında yazılı bir anlaşma yapılması gerekir. Bu anlaşma iş sözleşmesinde veya ayrıca bir protokol şeklinde olabilir.
• Azami 2 Aylık Süre: Denkleştirme süresi, kanunen en fazla 2 aydır. Ancak toplu iş sözleşmesiyle bu süre 4 aya kadar uzatılabilir. Bazı sektörlerde (turizm, özel güvenlik, sağlık gibi) bu süre, yönetmelikle 6 aya kadar çıkarılabilir.
• Haftalık Ortalama Çalışma Süresi 45 Saati Aşamaz: Denkleştirme süresinde bazı haftalar, haftalık azami çalışma süresi olan 45 saati geçebilse de toplam çalışma süresinde, haftalık ortalama 45 saati geçemez.
• Günlük Çalışma Süresi Sınırı 11 saati Aşamaz: Denkleştirme yapılırken bu sınıra mutlaka uyulmalıdır.
• Fazla Mesai Ücreti Ödenmez: Denkleştirme usulüne uygun şekilde uygulanırsa, fazla çalışılan haftalar için fazla mesai ücreti ödenmez. Ancak ortalama 45 saati aşarsa, aşılan kısım için fazla mesai ödenmelidir.
• Çalışılmış gibi sayılan günler hesaba dâhil edilir: Denkleştirme süresi boyunca hafta tatili, ulusal bayram, yıllık izin gibi kesintiler hesaba katılmaz. Yani işçiden kaynaklanmayan nedenlerle çalışılmayan süreler, çalışılmış gibi sayılır ve denkleştirme hesabına dâhil edilir.

2.5. Denkleştirme Örnek Uygulamaları:

Haftalık normal çalışma süresinin 45 saat olduğu bir işyerinde 2 aylık denkleştirme süresi kararlaştırılmıştır:

• Birinci haftada: 48 saat
• İkinci haftada: 38,5 saat
• Üçüncü haftada: 43,5 saat
• Dördüncü haftada: 36 saat
• Beşinci haftada: 56 saat
• Altıncı haftada: 42 saat
• Yedinci haftada: 42 saat
• Sekizinci haftada: 52 saat

çalışılmıştır.

2 aylık toplam süre 360 saat olup 8 haftaya bölündüğünde haftalık ortalama çalışma süresi 45 saattir. Dolaysıyla haftalık normal çalışma süresi geçilmediğinden fazla çalışma yapılmamıştır. Fakat günlük 11 saati geçen bir çalışma varsa, geçen süre üzerinden fazla çalışma hesaplanarak işçiye ödenmesi gerekir.

3. FAZLA ÇALIŞMA

3.1. Fazla Çalışma Nedir?

İş hukukunda fazla çalışma; “bir işçinin haftalık genel çalışma süresini aşan çalışması” olarak tanımlanır. 4857 s. İş K. m.63’e göre, genel çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. 4857 s. İş K. m.41’de; “fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık 45 saati aşan çalışmalardır” hükmü yer almaktadır.

3.2. İşçinin Yazılı Onayı Zorunlu mudur?

Fazla çalışma için işçinin yazılı onayının alınması gerekir. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma için bu onay aranmaz.

3.3. İşçinin Yazılı Onayı Ne Zaman Alınır?

Fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay, iş sözleşmesinin yapılması esnasında ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve işçi özlük dosyasında saklanır.

3.4. İşçi, Fazla Çalışma Onayını Geri Alabilir mi?

Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.

3.5. Fazla Çalışmada Sınır Var mı?

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Bu süre sınırı, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir.

3.6. Fazla Çalışmada Küsuratlı Süreler Nasıl Hesaplanır?

Fazla çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır.

3.7. Fazla Çalışma Karşılığı Serbest Zaman Olarak Kullanılabilir mi?

Fazla çalışma yapan işçi, isterse işverene yazılı olarak başvurmak koşuluyla, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.

3.8. İşçi Serbest Zamanı Hangi Sürede Kullanabilir?

İşçi hak ettiği serbest zamanı, 6 ay zarfında işverene önceden yazılı olarak bildirmesi koşuluyla ve işverenin, işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.

İşçinin bu kanundan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz. İşçinin serbest zaman istemesi halinde işverenin bunu reddetme hakkı bulunmamakta olup işveren bu hakkı kullandırmak zorundadır.

3.9. Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler Nelerdir?

Aşağıda sayılan işlerde fazla çalışma yaptırılamaz:

• Sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işlerde,
• Gece sayılan gün döneminde (20:00-06:00 arası) yürütülen işlerde, (Gece güvenlik, gece temizlik, gece vardiyası, gece şoför veya kurye işleri, gece otel çalışanları vb. en fazla 7,5 saat çalıştırtılabilir.)
• Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında.

3.10. Fazla Çalışma Yaptırılmayacak İşçiler Kimlerdir?

Aşağıda sayılan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz:

• 18 yaşını doldurmamış işçiler,
• İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen işçiler,
• Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,
• Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler.
• Zorunlu nedenler ve olağanüstü haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

3.10. Kimler Fazla Çalışma Ücreti İsteyemez?

• Üst Düzey Yöneticiler;

Genel müdür, genel koordinatör, fabrika müdürü, insan kaynakları direktörü gibi yüksek konumda işyerini işveren adına sevk ve idare etme yetkisine sahip olanlar fazla çalışma ücreti talep edemezler. Çünkü bu kişiler işin yönetim kadrosudur, çalışma saatleriyle sınırlı çalışmazlar. Görev tanımları gereği esnek ve sorumluluk esaslı çalışırlar.

Yargıtay kararlarında çalışanın sadece unvanına değil fiili duruma bakılmaktadır. Yargıtay’a göre bir çalışanın “üst düzey yönetici” sıfatıyla fazla çalışma ücreti alamaması için şu kriterlerin birlikte gerçekleşmesi gerekir:

1. 1. İşyerini işveren adına sevk ve idare etme yetkisi varsa. (Örneğin personel alımı, işten çıkarma, disiplin uygulama gibi yetkileri bulunuyorsa)
   2. Özgür zaman yönetimine sahipse. (Çalışma saatlerine bağlı olmadan, mesaisini kendi belirleyebiliyorsa, giriş-çıkış saati kontrol edilmiyorsa)

Yargıtay 9. HD, 2014/14337 E., 2016/9250 K.:

“Davacının işyerini işveren adına sevk ve idare etme yetkisi bulunduğu, çalışma saatlerinin dışında da iş görme yükümlülüğünün bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle fazla çalışma talebi yerinde değildir.”

• Sözleşmesinde veya bordrosunda “aylık brüt ücretine fazla çalışma dahildir” benzeri açık ve net bir ibare bulunan işçiler;

Ancak bu hükmün geçerli olması için, fazla çalışmanın makul ölçüde olması gerekir. Yargıtay’a göre bu sınır genelde ayda 15-20 saat civarıdır. Ücrete dahil olsa bile sınırı aşan kısım ayrıca ödenmelidir.

Yargıtay 9. HD, 2017/10531 E., 2020/11005 K.:

“Ücrete dahil fazla çalışma hükmü geçerlidir. Ancak makul sınır aşıldığında işçiye ayrıca ödeme yapılmalıdır.”

Yargıtay 22. HD, 2016/12983 E., 2019/11958 K.:

“Fazla çalışmanın ücrete dahil olduğu belirtilse de, bu ibare sınırsız çalışma yükümlülüğü doğurmaz. Makul sınır aşılıyorsa, fazla çalışma ücreti doğar.”

Yargıtay 22. HD, 2014/13124 E., 2016/20909 K.:

“Ücrete fazla mesainin dahil olduğuna ilişkin hüküm varsa da, davacının ayda 40 saati aşkın fazla çalışma yaptığı sabittir. Bu sebeple aşan kısmın ayrıca ödenmesi gerekir.”

4. FAZLA ÇALIŞMA (MESAİ) ÜCRETİ HESAPLAMA

4.1. Fazla Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Fazla çalışmanın her saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenir. Yani 1 saatlik fazla çalışma için 1,5 saatlik normal çalışma ücreti ödenmelidir.

Bu nedenle fazla çalışma saat ücreti;

Fazla Çalışma Saat Ücreti = Normal Çalışma Saat Ücreti X 1,5

formulü ile bulunur.

4.2. Normal Çalışma Saat Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Normal çalışma saat ücreti 2 farklı yöntemle bulunabilir.

• Birinci Yöntem:

Günlük çalışma süresi = Haftalık çalışma süresi / 6 gün = 45 / 6 = 7,5 saat

Aylık çalışma saati = 30 gün X 7,5 saat = 225 saat

Normal çalışma saat ücreti = Aylık Brüt Ücret / 225 saat

• İkinci Yöntem:

Günlük çalışma ücreti = Aylık Brüt Ücret / 30 gün

Normal çalışma saat ücreti = Günlük Çalışma Ücreti / 7,5 saat

4.3. Fazla Çalışma Örnek Hesaplamalar:

Örnek Hesaplama (1) :

Maaş = Asgari ücret

Toplam fazla çalışma = 10 saat

Aylık Brüt Ücret = 26.005,50 TL

Normal Çalışma Saat Ücreti = 26.005,50 TL / 225 saat = 115,58 TL

Fazla Çalışma / Mesai Saat Ücreti = 115,58 TL X 1,5 kat = 173,37 TL

Fazla Çalışma / Mesai Toplam Ücreti (Brüt) = 173,37 TL X 10 saat = 1.733,70 TL

Gelir Vergisi Matrahı = 1.733,70 TL

Gelir Vergisi (%15,78) = 273,06 TL

Damga Vergisi (%0,948) = 16,44 TL

Kesinti Toplamı (GV+DV)= 289,49 TL

FÇ / Mesai Toplam Ücreti (NET) = 1.733,70 TL – 289,49 TL = 1.444,21 TL

Fazla Mesai + Maaş (NET) = 23.548,89 TL

Örnek Hesaplama (2) :

Maaş (Brüt) = 45.000,00 TL

Toplam fazla çalışma = 10 saat

Aylık Ücret (Brüt) = 45.000,00 TL

Aylık Ücret (Net) = ~ 35.000,00 TL

Normal Çalışma Saat Ücreti = 45.000,00 TL / 225 saat = 200,00 TL

Fazla Çalışma / Mesai Saat Ücreti = 200,00 TL X 1,5 kat = 300,00 TL

Fazla Çalışma / Mesai Toplam Ücreti (Brüt) = 300,00 TL X 10 saat = 3.000,00 TL

Gelir Vergisi Matrahı = 3.000,00 TL

Gelir Vergisi (%15,78) = 472,50 TL

Damga Vergisi (%0,948) = 28,44 TL

Kesinti Toplamı (GV+DV)= 500,94 TL

FÇ / Mesai Toplam Ücreti (NET) = 3.000,00 TL – 500,94 TL = 2.499,06 TL

Fazla Mesai + Maaş (NET) = 38.053,12 TL

 

5. HAFTA TATİLİ VE UBGT FAZLA MESAİ ÜCRETİ

5.1. Hafta Tatilinde Çalışanın Fazla Mesai Ücreti Ne Kadardır?

İş Kanunu m.46 gereği; “çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir.”

Hafta sonu çalışan işçi, o günün ücreti tam olarak almasının yanında çalışma saatinin 1,5 katı kadar da fazla çalışma / mesai ücretine hak kazanır.

Örneğin asgari ücretli bir işçi, hafta tatili izin gününde tam gün çalışması halinde;

Aylık Net Asgari Ücret: 22.104,68 TL

Günlük Net Asgari Ücret: 22.104,68 TL / 30 gün = 736,82 TL (Yaklaşık)

Hafta Tatili Tam Gün Çalışma Ücreti = 736,82 TL X 1,5 = 1.105,23 TL

İşçiye Ödenecek Net Maaş= 22.104,68 TL + 1.105,23 TL = 23.209,91 TL

5.2. Ulusal Bayram ve Genel Tatilde Çalışanın Fazla Mesai Ücreti Ne Kadardır?

İş Kanunu m.47 gereği; “kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa, bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretleri tam olarak, tatil yapmayarak çalışırlarsa ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücreti ödenir.”

Dolayısıyla, UBGT fazla çalışma / mesai hesaplamasında, çalışılan süre değil resmi tatil gününde çalışmış olması esas alınır ve 1 saat bile çalışsa 1 günlük ücret ilave edilir.

Örneğin asgari ücretli bir işçi, 1 Mayıs’ta 2 saat çalışması halinde;

Aylık Net Asgari Ücret: 22.104,68 TL

Günlük Net Asgari Ücret: 22.104,68 TL / 30 gün = 736,82 TL (Yaklaşık)

UBGT Çalıma Ücreti = 1.105,23 TL (Saat değil tam gün çalışmış gibi hesaplanır

İşçiye Ödenecek Net Maaş= 22.104,68 TL + 1.105,23 TL = 23.209,91 TL

6. FAZLA ÇALIŞMANIN İSPATI

Fazla mesai iddiası olan işçi, bunu yazılı deliller, tanık beyanları, giriş-çıkış kayıtları vb. ile ispatlamamakla yükümlüdür. İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir.

İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma gösterilmiş ve ödemeler buna göre yapılmışsa, işçi bordroda yazılandan daha fazla çalışma yaptığını iddia ediyorsa bunu yazılı delille ispatlamak zorundadır. İşçinin bordrolarda fazla çalışmasının tam ödenmediğine dair ihtirazi kaydı varsa ve bu durumda fazla çalışma iddiasını her türlü delille ispatlayabilir. Özellikle bordroda fazla çalışma hiç gösterilmemişse, işveren yalnızca bu bordrolara dayanarak fazla çalışma yapılmadığını iddia edemez. Bu durumda da işçi fazla çalışma yaptığını, tanık dahil, her türlü delille ispatlayabilir.

7. FAZLA ÇALIŞMA (MESAİ) ÜCRETİ ÖDENMEYEN İŞÇİNİN HAKLARI

Fazla çalışma / mesai ücreti ödenmeyen işçi:

• İş görme borcunu yerine getirmeyebilir

Fazla çalışma / mesai ücreti, ödeme gününden itibaren 21 gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.

Fazla çalışma / mesai ücreti ödenmediğinden iş görme borcunu yerine getirmeyen işçilerin, iş sözleşmeleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz, bu işler başkalarına yaptırılamaz.

• Haklı Nedenle İş Akdini Feshedebilir

İşveren tarafından işçinin fazla çalışma / mesai ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse işçi haklı nedenlere dayanarak iş sözleşmesini derhal feshedebilir. İşveren fazla çalışma ücretinin bir kısmını ödemiş olması ya da hiç ödememesi bu hakkın kullanmasına engel değildir.

8. FAZLA ÇALIŞMA (MESAİ) ÜCRETİNDE ZAMANAŞIMI VE FAİZ

4857 sayılı İş Kanunu’na göre fazla çalışma ücretine ilişkin alacaklar, borcun doğduğu tarihten itibaren 5 yıl içinde talep edilmelidir. Fazla mesai zaman aşımı süresi başlangıcının, iş akdinin fesih tarihi ya da dava tarihiyle bir bağlantısı yoktur.

Yargıtay 9. HD, 2015/13188 E., 2018/8266 K.:

“Fazla çalışma ücretleri 5 yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Bu süre alacağın doğduğu tarihten itibaren işlemeye başlar.”

Fazla çalışma / mesai ücreti normal çalışma ücretinin ödendiği tarihte ödenmemişse yapılmayan ödeme için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır.

Av. Arb. Zekeriya YILMAZ